Çene Eklemi (TME) Hastalıkları

Çene eklemi (temporomandibular eklem, kısaca TME), kulağın hemen önünde, alt çenenin kafatasına bağlandığı yerdedir. Sağda ve solda birer tane bulunur ve ikisi birlikte çalışır. Konuşurken, çiğnerken, esnerken ve yutkunurken sürekli hareket eder.

Eklemde alt çenenin yuvarlak ucu ile kafatası kemiği arasında, ikisinin sürtünmeden kaymasını sağlayan küçük bir kıkırdak disk bulunur. Eklemi çevreleyen bağlar ve çiğneme kasları bu hareketi yönetir. Kemik, disk, bağlar ya da kaslardan birinde sorun olduğunda çene eklemi rahatsızlığı ortaya çıkar. Bu rahatsızlıklara topluca temporomandibular bozukluklar da denir.

• Çenede, kulak önünde, şakakta ya da yanakta ağrı; özellikle çiğnerken ya da sabahları artan
• Ağzı açıp kapatırken klik, tık ya da hışırtı sesi
• Ağzın tam açılamaması, açarken çenenin bir yana kayması ya da kilitlenme
• Çiğneme kaslarında yorgunluk, sabah uyanınca çenede gerginlik
• Baş ağrısı, kulakta dolgunluk hissi ya da çınlama (kulakta sorun bulunmayan durumlarda)
• Dişlerde aşınma, kırılma, dil ve yanak içinde diş izleri (diş sıkma belirtileri)

Yalnızca ses gelmesi, ağrı ve kısıtlılık yoksa her zaman tedavi gerektirmez; ancak değerlendirilmesi ve takip edilmesi faydalıdır.

Çoğu hastada tek bir neden değil, birkaç etkenin birleşimi vardır:

• Diş sıkma ve gıcırdatma (bruksizm): Eklem ve kaslara sürekli fazla yük bindirir.
• Stres ve kas gerginliği: Çiğneme kaslarının farkında olmadan kasılmasına yol açar.
• Diskin yerinden kayması: Klik sesinin ve bazı kilitlenmelerin sık nedenidir.
• Travma: Çeneye alınan darbe ya da uzun süre ağız açık kalan işlemler.
• Eklem kireçlenmesi ve iltihabi hastalıklar: Romatizmal hastalıklar dahil.
• Kapanış ve çene yapısı sorunları: Kaybedilmiş dişler ya da çenelerin uyumsuzluğu bazı hastalarda katkıda bulunabilir.

Diş sıkma, dişlerin farkında olmadan birbirine bastırılması ya da gıcırdatılmasıdır. Çoğu kişi uykuda sıkar ve durumu yanındaki kişi ses duyana ya da dişlerde aşınma fark edilene kadar bilmez. Bazı kişiler gün içinde de kendini dişlerini sıkarken yakalar. Stres en önemli etkenler arasındadır.

Uzun süren diş sıkma dişlerde aşınma ve kırıklara, dolgu ve kaplamaların kırılmasına, çenede ve yüzde ağrıya, çene eklemi sorunlarına ve sabah baş ağrılarına yol açabilir. Kalıcı hasarı önlemek için erken değerlendirme önemlidir. Tedavide amaç dişleri ve eklemi korumak ve kasları rahatlatmaktır: kişiye özel gece plağı (splint), stresin azaltılmasına yönelik öneriler ve uygun hastalarda çiğneme kasına botoks uygulaması kullanılır.

Muayenede çenenin açılma miktarı ve yönü ölçülür, eklemlerden gelen sesler dinlenir, çiğneme kasları ve eklem bölgesi hassasiyet açısından elle muayene edilir, dişlerin kapanışı ve aşınmalar incelenir. Şikâyetlerin ne zaman başladığı, stres, uyku ve diş sıkma alışkanlıkları konuşulur.

Gerekli görülürse görüntüleme yapılır: kemik yapıyı değerlendirmek için panoramik röntgen ya da 3 boyutlu tomografi, eklemdeki diskin konumunu görmek için MR. Kulak, sinir ya da romatizmal bir neden şüphesinde ilgili hekimle birlikte hareket edilir.

Tedavi basamaklıdır: önce ameliyat gerektirmeyen yöntemler denenir; çoğu hastada şikâyetler bu yöntemlerle belirgin şekilde hafifler.

Ameliyatsız yöntemler

• Kişiye özel splint (gece plağı): Dişlere takılan, şeffaf, çıkarılabilen bir plaktır. Eklem ve kaslara binen yükü dağıtır, diş sıkmanın dişlere zararını önler ve kasların gevşemesine yardımcı olur. Gece mi, gün boyu mu kullanılacağına şikâyetlere göre karar verilir.
• Kendi kendine bakım: Yumuşak gıdalar, sakız ve sert gıdalardan kaçınmak, ağzı çok açmamak, sıcak uygulama, gün içinde dişleri birbirinden ayrı tutma alışkanlığı.
• Çene egzersizleri ve fizik tedavi: Kasların gevşemesine ve çene hareketinin düzelmesine yardımcı olur.
• İlaç tedavisi: Kısa süreli ağrı kesiciler ve kas gevşeticiler.
• Stres yönetimi: Stres ve uyku düzeni şikâyetleri doğrudan etkiler; gerektiğinde bu alanda destek almak tedavinin parçasıdır.

Botoks uygulaması

Kas kaynaklı ağrıda ve diş sıkmada, çiğneme kasına (masseter) uygulanan botoks kasın aşırı kasılmasını azaltabilir. Etkisi kalıcı değildir, genellikle birkaç ay sürer ve gerektiğinde tekrarlanır. Tek başına değil, splint ve diğer önlemlerle birlikte değerlendirilir.

Artrosentez

Ameliyatsız yöntemlere yanıt vermeyen ağrı ve kilitlenmede uygulanan, küçük ve kısa bir işlemdir. Lokal anestezi altında ekleme ince iğnelerle girilir ve eklem boşluğu steril sıvıyla yıkanır. Böylece eklemdeki iltihabi maddeler temizlenir ve çene hareketi rahatlayabilir. Gerekirse işlemin sonunda ekleme ilaç uygulanabilir. Kesi yapılmaz; çoğu hasta aynı gün günlük hayatına döner.

Ameliyat

İleri eklem hasarı, uzun süreli kilitlenme ya da yapısal bozukluklar gibi, diğer yöntemlerle düzelmeyen seçilmiş vakalarda artroskopi (kamerayla eklem içi işlem) ya da açık eklem ameliyatları gündeme gelir. Çene eklemi rahatsızlığı olan hastaların yalnızca küçük bir bölümünde ameliyat gerekir.

Ameliyatsız yöntemlerin riski düşüktür; yine de bilinmesi gerekenler vardır:

• Splint: İlk günlerde dişlerde baskı hissi ya da tükürük artışı olabilir; uygun olmayan, kontrolsüz kullanılan plaklar kapanışı etkileyebilir. Bu yüzden kişiye özel yapılır ve kontrollerle takip edilir.
• Botoks: Uygulama yerinde geçici hassasiyet, morarma, çiğnemede geçici güçsüzlük; nadiren yüz ifadesinde geçici değişiklik.
• Artrosentez: Eklem çevresinde geçici şişlik ve hassasiyet, nadiren yüzde geçici his ya da hareket değişikliği, enfeksiyon.
• Ameliyat: Kapsamına göre daha fazla risk taşır; bu durumda riskler ayrıca ve ayrıntılı olarak konuşulur.

Şikâyetler tedaviyle hafiflese de stres, diş sıkma ya da fazla yüklenme ile tekrarlayabilir. Bu nedenle tedavinin bir bölümü, alışkanlıkları değiştirmek ve düzenli kontrollerdir.

• İlk günler (splint ve ilk öneriler). Plağa alışma birkaç gün sürebilir. Yumuşak beslenme, sıcak uygulama ve çene egzersizlerine başlanır.
• İlk haftalar. Çoğu hastada ağrı ve kas gerginliği azalmaya başlar. Kontrolde plak ayarlanır.
• 2–3 ay. Şikâyetlerin gidişi değerlendirilir. Yeterli iyileşme yoksa botoks ya da artrosentez gibi bir sonraki basamak konuşulur.
• Artrosentez sonrası. İlk 1–2 gün eklem bölgesinde hassasiyet ve hafif şişlik olabilir; yumuşak beslenme ve önerilen egzersizlerle takip edilir.