Ortognatik Cerrahi

Ortognatik cerrahi, alt ve üst çenenin birbiriyle ve yüzle uyumsuz olduğu durumlarda çenelerin konumunu düzelten bir ameliyattır. Adı Yunanca "orto" (düz) ve "gnatos" (çene) kelimelerinden gelir. Halk arasında "çene ameliyatı" ya da "çene düzeltme ameliyatı" olarak da bilinir.

Dişlerdeki çapraşıklık diş teli (ortodonti) ile düzeltilebilir. Ancak sorun dişlerde değil çene kemiklerinin kendisindeyse — örneğin alt çene üst çeneye göre fazla önde ya da gerideyse — diş teli tek başına yeterli olmaz. Bu durumda çene kemikleri ameliyatla doğru konuma getirilir, dişlerin son uyumu ise ortodontiyle sağlanır. Bu yüzden ortognatik cerrahi, ağız, diş ve çene cerrahisi uzmanı ile ortodontistin birlikte yürüttüğü bir tedavidir.

Ameliyat hem işlev (ısırma, çiğneme, konuşma, bazen nefes alma) hem de yüz dengesi için yapılır. Çoğu hastada bu ikisi birlikte düzelir.

Hastalar genellikle ya profildeki bir farklılığı fark ederek ya da çiğneme ve ısırma şikâyetiyle başvurur. Başlıca durumlar:

• Alt çenenin önde olması: Alt dişler üst dişlerin önünde kapanır, profilde çene ucu belirgin öndedir.
• Alt çenenin geride olması: Çene ucu geride, profil "çenesiz" görünür; bazı hastalarda uykuda horlama ve nefes durması eşlik eder.
• Açık kapanış: Dişler kapatıldığında ön dişler birbirine değmez; ısırarak koparmak zorlaşır.
• Çene asimetrisi: Çene ucu bir yana kaymıştır, yüz karşıdan bakıldığında asimetrik görünür.
• Dikey sorunlar: Gülerken diş etinin fazla görünmesi ya da yüzün alt bölümünün kısa veya uzun olması.
• Tıkayıcı uyku apnesi: Uygun hastalarda çenelerin öne alınması, hava yolunu genişletmek için bir seçenek olarak değerlendirilir.
• Dudak-damak yarığı sonrası çene gelişim sorunları.

Görünüşte belirgin bir fark olmasa da çiğneme ve ısırma sorunu yaşayan hastalarda da neden çene yapısı olabilir.

Ortognatik cerrahi genellikle çene gelişimi tamamlandıktan sonra yapılır. Büyüme sürerken yapılan bir ameliyat, çenenin sonraki gelişimiyle bozulabilir. Çene gelişimi kızlarda genellikle erkeklerden daha erken tamamlanır; zamanlama röntgenler ve gelişim takibiyle belirlenir. Üst yaş sınırı yoktur; belirleyici olan genel sağlık durumudur.

Genel anestezi gerektirdiği için kalp, akciğer ve kanama ile ilgili hastalıklar, kullanılan ilaçlar ve sigara kullanımı tedaviden önce ayrıca değerlendirilir. Tedavi uzun soluklu olduğu ve ortodontiyle birlikte yürüdüğü için hastanın süreçle ilgili beklentilerinin baştan konuşulması önemlidir.

1. Değerlendirme. Yüz karşıdan ve profilden incelenir: yüz oranları, orta hat, asimetri, dudaklar, burun ve çene ucu. Yüz fotoğrafları, kafa röntgenleri ve 3 boyutlu tomografi alınır; dişlerin kapanışı ve çene eklemleri değerlendirilir.
2. Ameliyat öncesi ortodonti. Dişler, çeneler yeni konumuna geldiğinde doğru kapanacak şekilde diş teliyle hizalanır. Bu dönem genellikle 12–18 ay sürer. Bu süreçte kapanış bazen geçici olarak daha belirgin bozuk görünebilir; bu, planın bir parçasıdır.
3. 3 boyutlu sanal planlama. Tomografi ve ağız içi tarama bilgisayarda birleştirilir. Çenelerin kaç milimetre ve hangi yöne hareket edeceği ekranda planlanır ve sonuç öncesinden izlenebilir. Bu plana göre, operasyonda çeneleri planlanan konuma yerleştirmeye yardımcı olan kişiye özel cerrahi splintler üretilir.
4. Ameliyat. Genel anestezi altında, ağız içinden yapılır; yüzde dışarıdan kesi yoktur. Çene kemikleri planlanan hatlardan ayrılır, yeni konumuna getirilir ve küçük titanyum plak ve vidalarla sabitlenir.
5. Hastane ve ilk iyileşme. Operasyon sonrası kısa bir süre hastanede takip edilir. İlk haftalarda sıvı ve yumuşak beslenme, düzenli kontroller ve gerekirse dişlere takılan lastiklerle kapanışın yönlendirilmesi yapılır.
6. Ameliyat sonrası ortodonti. Kemikler iyileştikten sonra dişlerin son ince ayarı diş teliyle yapılır; bu genellikle birkaç ay ile bir yıl arasında sürer. Teller çıkarıldıktan sonra sonucun korunması için pekiştirme aparatları kullanılır.

Ameliyatın kapsamı sorunun kaynağına göre belirlenir:

• Üst çene ameliyatı: Üst çene kemiği ayrılarak öne, geriye, yukarı ya da aşağı taşınır. Gülerken diş etinin fazla görünmesi, açık kapanış ve üst çenenin geride olduğu durumlarda uygulanır.
• Alt çene ameliyatı: Alt çenenin arka bölümlerinden ayrılarak alt çene öne ya da geriye alınır.
• Çift çene ameliyatı: Birçok hastada sorun iki çenede birden olduğu için alt ve üst çene aynı operasyonda düzeltilir.
• Çene ucu ameliyatı (genioplasti): Çene ucu kemiği öne, geriye ya da yana hareket ettirilerek şekillendirilir. Tek başına ya da diğer ameliyatlarla birlikte yapılabilir.

Klasik planlamada çene hareketleri alçı modeller üzerinde hesaplanır. 3 boyutlu sanal planlamada ise kemik, dişler ve yumuşak dokular bilgisayarda birlikte görülür. Bu sayede asimetri gibi karmaşık durumlar üç boyutta daha ayrıntılı değerlendirilebilir, planlanan hareket ile ameliyat arasındaki uyum güçlenir ve olası sonuç operasyondan önce hastayla birlikte konuşulabilir. Ekrandaki simülasyon bir hedefi gösterir; yumuşak dokuların nihai görünümü kişiden kişiye farklılık gösterebilir.

Ortognatik cerrahi büyük bir ameliyattır ve riskleri önceden bilinmelidir:

• Şişlik ve morarma: Beklenen bir durumdur; ilk günlerde en fazladır, büyük bölümü birkaç haftada geçer, hafif şişlik aylarca azalarak sürebilir.
• His azalması: Alt çene ameliyatlarında alt dudak ve çene ucunda, üst çene ameliyatlarında üst dudak ve damakta uyuşukluk sık görülür. Çoğu hastada aylar içinde belirgin şekilde düzelir; bazı hastalarda kısmi his azalması kalıcı olabilir.
• Kapanışın geri kayması: Çenelerin zamanla bir miktar eski konumuna doğru hareket etmesi. Ameliyat sonrası ortodonti ve kontroller bunu takip etmek için önemlidir.
• Enfeksiyon, kanama ya da plak ve vidalarla ilgili sorunlar; nadiren plakların çıkarılması gerekebilir
• Üst çene ameliyatı sonrası geçici burun tıkanıklığı
• Çene ekleminde şikâyetlerin değişmesi
• Genel anesteziye bağlı riskler

Bu risklerin bir kısmı dikkatli planlama, cerrahi ve ortodonti ekibinin uyumu ve iyileşme dönemindeki talimatlara uyulmasıyla azaltılır. Size özel riskler muayenede ayrıntılı olarak konuşulur.

• İlk 2–3 gün. Şişlik en fazladır. Soğuk uygulama, baş yüksekte dinlenme, önerilen ilaçlar. Sıvı beslenme. Üst çene ameliyatında burun sümkürmekten kaçınılır.
• İlk 2 hafta. Şişlik ve morarma belirgin şekilde azalır. Beslenme sıvı ve püre kıvamında sürer, ağız bakımı talimatlara göre yapılır. Masa başı işe ya da okula dönüş çoğu hastada bu dönemin sonunda planlanabilir.
• 6–8 hafta. Kemik iyileşmesinin önemli bölümü tamamlanır. Hekimin önerisiyle yumuşak katı gıdalara geçilir; ağır sporlardan ve darbe riski olan aktivitelerden kaçınılır.
• Sonraki aylar. Kalan şişlik azalır, his yavaş yavaş geri döner, ameliyat sonrası ortodonti ile kapanış son hâlini alır.